дети, война, вов

Прапануем увазе чытачоў урывак з дакументальнай аповесці Анатоля КАШЭВІЧА “Прыліў памяці”,  дзе аўтар,  спасылаючыся на яе Вялікасць Памяць, падрабязна расказвае аб тых далёкіх вясновых днях сорак чацвёртага года, калі  нашы воіны-вызваліцелі на подступах да Прыпяці, на  вялізнай тэрыторыі ад Мазыршчыны і да Турава, вялі жорсткія баі з нямецка-фашысцкімі захопнікамі, адваёўваючы ў іх кожны кавалачак зямлі, пакідаючы на ёй шматлікія брацкія магілы, дзе пахаваны сотні і тысячы чырвонаармейцаў.

дети, война, вов

Вясна сорак чацвёртага года пачалася актыўна. Пасля некаторай замінкі, нарэшце,  яна схамянулася, падабрэла, пачала набіраць моцы. Неяк падвечар насунулася на вёску цёмная, з бліскавіцай і грымотай, хмара, пайшоў спорны дождж, і адразу ж, бы па чыёй камандзе, павярнуўся з поўдня вецер, які быццам бы і прыпыніў насоўванне гэтай цёмнай хмары. Трава за ноч, улагоджаная цяплом і вадой, прыкмета пазелянела, нават увагчавідкі падрасла. Тоненькія,  бы тыя іголкі, квольныя травінкі ўсыпалі ўсё наваколле, дзе толькі маглі яны зачапіцца за зямлю.

У такі час у кожнай  вясковай сям’і пасля зімы амаль нічога не заставалася з харчу. Хоць і дрыжэлі над кожнай бульбінай, кожнай крупінкай, але ж  састарэлыя кабеты лічылі:  не выручыць, не падзяліцца апошнім, што можна наскрэбці ў сябе, з гэтымі няшчаснымі малалетнімі дзецьмі, у якіх па вясне толькі і ёсць што скура ды косці, было б зараз найвялікшым грахом. І яны дзяліліся ўсім, чым толькі маглі.

А мы яшчэ, у дадатак да ўсяго гэтага, збіраліся па сваім узросце групкамі і накіроўваліся  часта  да чырвонаармейцаў, якія размяшчаліся непадалёку ад нашай вёскі. Там нас заўсёды сустракалі як даўно знаёмых. Частавалі кансервамі, кавалкамі хлеба, на якія вялізным вострым нажом, апрача кансерваў, мазалі яшчэ чымсці для нас невядомым, ад чаго мы часта чыхалі і слязіліся, але з вялікім апетытам усё гэта наміналі. Здавалася, што нашы жываты адразу рабіліся круглымі.

Але ўсім гэтым мы не злоўжывалі, а кожны з нас стараўся з гэтага ўсяго пакласці ў сваю палатняную торбачку, каб аднесці ласункі і сваім меншым сястрычкам і брацікам.

Хоць нам і было ўсяго па шэсць-сем гадоў, але ж з намі чырвонаармейцы размаўлялі зусім як з дарослымі. І мы іх называлі проста па імёнах: дзядзька Фёдар, дзядзька Сцяпан, дзядзька Іван… Можа таму, што былі яны яшчэ зусім бязвусымі хлапчукамі, яны так любілі з намі бавіць свой час, распытваць пра нашы сем’і, дзе нашы  бацькі. І калі даведваліся, што яны таксама знаходзяцца на фронце, хмурнелі, і дадаткова клалі ў нашы торбачкі цукар і цукеркі-падушачкі.

Іншы раз мы заглядвалі і ў зямлянку, ля ўваходу якой быў на палотнішчы намаляваны  вялізны  чырвоны крыж. Адтуль выходзіла да нас цётка Алёна, слухала ўважліва нашу гамонку, затым вярталася назад у сваю зямлянку і выносіла нам кожнаму невялічкія кругленькія, белага колеру, калёсікі. Мы іх адразу кідалі ў рот і з вялікаю асалодаю варочалі языком, імкнуліся  як мага больш пратрымаць. Тым, у каго дома былі хворыя на тыф, яна яшчэ давала па некалькі жоўценькіх маленькіх калёсікаў і расказвала, як з імі абыходзіцца. Яна заўсёды гаварыла: “Вы ў мяне ўжо зусім дарослыя, хлопчыкі, і я веру, што будзеце ўмела лячыць сваіх дома. А калі будзе яшчэ неабходнасць — прыходзьце…”

У гэтыю сонечную раніцу красавіка, як звычайна, перакінулі мы саматканыя торбачкі на свае дзіцячыя плечы і накіраваліся да чырвонаармейцаў. Але калі падышлі да салдатскіх зямлянак і ніхто нас не стрэў, так як было раней, мы захваляваліся. Яшчэ большы смутак ахапіў нас, калі з суседняй зямлянкі  выйшаў пажылы салдат і паціху паведаміў нам, што больш ні Фёдара,  ні Сцяпана няма, што сёння адбудзецца пахаванне…

Не заходзячы больш нікуды, мы шпарка пакрочылі на ўзгорак, дзе знаходзіліся брацкія могілкі.

На ўзгорку, дзе ўжо  было шмат слупкоў з чырвонымі зорачкамі, былі пакладзены на вялізны брызент целы загінуўшых воінаў. Непадалёку, пад невялічкімі бярозкамі ляжалі дзве  забітыя жанчыны. У адной з іх  хлапчукі распазналі цётку Алёну і яшчэ зусім маладую дзяўчынку, у якой не відаць было абедзвюх ног.

Дзядзька Іван, які  ўвіхаўся з рыдлёўкаю, заўважыў нас, паклікаў да вялікага брызенту, адкрыў яго і паказаў пасінелыя твары Фёдара і Сцяпана. Прыкрыўшы іх твары, ён пакрочыў з рыдлёўкай да вялізнай ямы, якую старанна капалі чырвонаармейцы. Двое салдат капалі на ўскрайку могілак невялічкую яму, у якую, пэўна, як здагадаліся мы, пакладуць цётку Алену з дзяўчынкаю.

Хаваць нябожчыкаў не спяшаліся: чакалі з боку Прыпяці чарговай падводы.

А тут неўзабаве з захаду пачала набліжацца  да нас вялікая хмара, якая ўвачавідкі налівалася чарнатой, станавілася пагрозлівай. Моцна пацямнела неба. Недзе здалёку пачуліся гукі перуна, які імкліва набліжаўся на сваёй калясніцы. Ён грукатаў з большай пагрозай, нібы  папярэджваў, або сварыўся за нешта на людзей, а мо на нашых ворагаў. І маланкі  актыўна сталі паласаваць неба, як бы разразалі яго, а то  і адна скрыжоўвалася з другою, асвятляючы хмару, робячы яе яшчэ страшнейшай. А яна, хмара, чарнела проста на вачах. І нам, малым, здавалася, што ад яе, як і ад тых страшных немцаў, не будзе ніякага паратунку. І вельмі добра, што яшчэ да з’яўлення моцнага шквалістага ветру, салдаты нацягнулі між грузавікамі і бярозкамі вялізны брызент, пад які мы ўсе і схаваліся ад дажджу. Але моцны вецер ішоў нізам, варушыў усё, што траплялася на яго шляху, залазіў пад вялікі брызент і моцна туліў да нашага цела саматканыя кашулі.

Гэта цягнулася зусім нядоўга. Раптоўна сціх вецер, дождж паціху выпрастаўся і раптоўна зусім знік. Маланкі перасталі зіхацець і раскаты грому ўжо не былі чуваць. З-за адпоўзлай хмары выбіліся першыя промні сонца, асвяцілі ўсё наўкола, твары жанчын, якія падышлі з вёскі да брацкіх могілак. Мы таксама прымасціліся да іх. У іх размовах было чуваць, што гэта кара боская праз гэтую навальніцу была кінута фашыстам, якія так моцна яшчэ трымаюцца за нашу зямлю каля Прыпяці і ўсё больш і больш дасылаюць нам забітых і параненых чырвонаармейцаў…

Хавалі салдат па некалькі чалавек у гэтай вялізнай агульнай магіле. Дзядзьку Фёдара і дзядзьку Сцяпана паклалі побач. Жанчын пахавалі на ўскрайку могілак асобна, ля іх магілкі пакінулі дзве невялічкія бярозкі. Плакалі вясковыя кабеты, мурзалі сваімі нямытымі ручкамі па сваіх тварах слёзы і мы — вельмі шкада было нам Фёдара, Сцяпана і Алену. Калі салдаты  паднялі  ружжы, каб зрабіць выстралы ў гонар загінуўшых, мы, як па камандзе, закрылі рукамі свае доўно нямытыя вушы, каб не чуць іх стрэлаў, якія і так яшчэ гучалі ад часоў вайны ў нашых галовах…

Анатоль КАШЭВІЧ.

Если вы нашли ошибку, пожалуйста, выделите фрагмент текста и нажмите Ctrl+Enter.

Ответить

Войти с помощью: