Вы бачылі лес, дзе прагал скразны?

Скажыце, вы бачылі бор той,

Дзе кожнай другой няма сасны

Ці, сама меней, чацвёртай?

А. Вярцінскі.

Нам, сённяшнім, добра зразумелы клопаты паэта пра зберажэнне лесу, бо гэтая праблема вельмі злабадзённая і сёння. Лес для чалавека, асабліва палешука, — гэта ўсё. Ён паіў, карміў, саграваў, хаваў у гады вайны, ганення, дапамагаў выжыць ва ўсе часы. Ён выручае нас і сёння.

А якія багатыя нашы лясы на грыбы, ягады! Колькі ў іх цудоўных, непаўторных, унікальных па прыгажосці мясцін!

На жаль, нашы палескія лясы не маюць статуса запаведных, як, напрыклад, Прыпяцкі запаведнік або Белавежская пушча. Інакш не было б суцэльных выразак, дзялянак на кіламетры, зарослых хмызнячком. Усюду «прагалы, прагалы, прагалы… ».

Хутка не будзе, дзе сабраць чарніц, і ў грыбы не будзе куды схадзіць. Яны, бедныя, туляцца ўжо каля палёў, лезуць у балота. Куды ж ім дзецца ад палаючых промняў сонца? Дрэвы ж іх ужо не могуць засланіць!

А колькі тых унікальных мясцін вынішчана ў нашых родных лясах! Іх ніколі і ніхто ўжо не зможа ўбачыць. Нікога яны ўжо не натхняюць на напісанне шэдэўраў мастацтва.

Гаспадарчая дзейнасць чалавека змяніла нашы лясы. Але пара спыніцца.

— А вы бачылі калі-небудзь карціну мастака Куінджы «Берёзовая роща»? Раней яна была ў падручніках. Такі ж бярозавы гай, як на карціне Куінджы, быў у нас каля Крупкі, калі едзеш па дарозе на Жэрдзін. Здаецца, мастак пісаў карціну з гэтага нашага цудоўнага бярэзніку. Праўда, ён невялікі, але нейкае незвычайнае святло ішло ад яго. Адны гонкія беластволыя прыгажуні! Здаецца, стаяў бы і толькі глядзеў бы. Гай быў прыгожы ў любую пару года, асабліва восенню, калі зямля была ўслана лісточкамі-залатоўкамі. Кожны з нас ведаў гэты бярэзнік з пяці гадоў, калі пачынаўся жыццёвы шлях грыбовіка. І вось ужо 60 гадоў кожны свой паход па грыбы мы ўсе пачыналі з яго. Менавіта ў гэты бярэзнік мы, грыбнікі, стараліся папасці як мага раней, нават тады, калі ў лесе было яшчэ цёмна. Там было цудоўнае грыбовішча. Мы сядалі на пянёк або, падлажыўшы вопратку, лягалі на зямлю, как перачакаць цемнату і адразу прыступіць да збору марыновачкі. Бо толькі тут можна было яе сабраць. Бывала, ляжыш, а пад бокам нешта муляе. Памацаеш вакол сябе рукой, а там — маленькія грыбочкі, як гвоздзікі, цупкія, чарнагаловенькія. І раслі яны тут адмыслова: ланцужком, з двух бакоў шарэнгай, вакол перапрэлых ад часу ствалоў дрэў, галін. Бачыш ляжачы ствол згніўшага дрэўца — ідзі туды і абавязкова атрымаеш узнагароду — ладны дзесятак–два цудоўных грыбочкаў, якія раслі часцей сямейкай.

Каб адцягнуць увагу іншых грыбнікоў ад гэтага незвычайнага грыбовішча, мы стараліся доўга там не таптацца, а лепш вярталіся туды зноў і зноў, каб не выклікаць падазрэння, што там шмат грыбоў.

І вось здарылася непапраўнае. Гэтай восенню мы выбраліся ў лес. Пад’язджаем да таго бярэзніку, а там — пуста! Я не паверыла сваім вачам. Выбегла з машыны і, — аслупянела, астаўпела: выразалі бярэзнік! І адразу рой думак:

— Хто? Калі? Чаму? Дзе бярозы?! У каго паднялася рука? Няўжо пусцілі на дровы?! Знішчыць такую прыгажосць! Эх, людзі, людзі!

Праўда, сляды пастараліся хутчэй замесці: пасадзілі сасёнкі. Але нічога не заменіць той бярозавы гаёчак. Гэта была адна з унікальных мясцін нашага лесу. Гэта пад нашымі бярозамі мог Ніл Гілевіч напісаць радкі: «Вы шуміце, шуміце нада мною, бярозы, калыхайце, люляйце свой напеў векавы… ».

Было яшчэ адно ўнікальнае месца — Шырокая Дуброва. Сама назва гаворыць за сябе, але засталася толькі назва. Вось дзе раслі грыбы! Вёдрамі насілі адтуль марыноўку. Нават цяпер помніцца, пад якім дрэўцам ты браў грыбок. Наношвалі па 10-20 кілаграмаў сухіх баравікоў. І прадавалі, і сабе на зіму астаўлялі. А як бы мы выжылі без грыбоў зімой? У кожнай хаце было па пяцёра-сямёра дзяцей! Хіба можна ўявіць сабе смачнейшае, чым

«шэры» боршч з грыбамі, чым «юшка» з бульбай, рабрынкамі і маленькімі-маленькімі грыбочкамі! А мачанка з грыбамі!

Затое ўсюды чытаем лозунгі: «Беражыце лес!», «Лес — наша багацце». Гэта правільна ўсё. І гэта ўсё мы ведаем не па чутках, не па падручніках.

Мы з пяці гадоў, як казалі старыя, стыкаліся ў лесе. Як толькі паспявалі чарніцы, мы кожны дзень, нават у нядзелю, хадзілі ў лес, як мы казалі, па ягады. Збіраліся ўсёй вуліцай. Бралі з сабой і меншых сясцёр, братоў. Запасаліся вадою, ядой (што ў каго было) на ўвесь дзень. Асабліва ашчадна зберагалі ваду. Галоўнае было — не падвесці сваю сям’ю, бацькоў, набраць не толькі поўныя «кашалі», але і поўныя набіркі.

Абедалі заўсёды разам, дзяліліся ўсім, бо ўсе бычылі, хто што еў. Быў у нас хлопец Мікалай Панчанка, мой аднагодак. Ён не садзіўся з намі, бо, як аказалася, у яго не было нават хлеба, а толькі адзін, як мы казалі, «часнык». Ён саромеўся сваёй беднасці. Але мы яго частавалі ўсім, што ў нас было.

Не ва ўсіх былі хлеб і сала. І пазней, калі збіраліся ў лес за чарніцамі, мы гаварылі:

«Пайшлі туды, дзе Панчанка «часнык» еў». А якія спектаклі ставілі мы ў абедзены перапынак! Самі састаўлялі сцэнарый і самі выконвалі ролі. Усе разам зноў ішлі дадому. Каробкі з ягадамі былі вельмі цяжкімі. Галоўнае было — дайсці да дуба на ўскраіне поля, за фермай. Дайшлі да дуба — лічы дома. Заставалася прайсці праз жытняе поле. Няма даўно таго дуба. Але я заўсёды спыняюся там, калі бываю ў тых мясцінах.

Няма  і таго лесу, куды мы хадзілі «па ягады». Кожнаму месцу мы далі сваю назву:

«сухое багно», «да Мацвеіхі, «за кругі», «пад Жэрдзін», «да Лазаравага калодзежа», «на беразіну», «ваўкаўня» і г.д. Усе гэтыя лясы, багатыя на чарніцы і грыбы, даўно ўшчэнт выразаны і вывезены, параслі непралазным хмызняком.

Кожная сям’я наношвала за лета па 50-70 кілаграмаў сухіх чарніц. Мы зараблялі сабе на кніжкі (падручнікі), абутак, на адзенне ў школу. Нашы маці вазілі ягады (сырымі іх тады не бралі) ў Мазыр, а грыбы — у Ленінград.

Вось так мы і зразумелі, што лес — наша багацце, з самага ранняга дзяцінства. Вось чаму так нам шкада лесу, так балюча глядзець на суцэльныя кіламетровыя вырубкі. Асабліва шкада дубоў. Яны ж растуць 200-300 гадоў.

Наша дзяцінства і маладосць у многім звязаны з лесам і адносінамі да яго. Таму нас, дзяцей лесу, так узрушваюць цяпер нядбайныя адносіны да лесу. Вось, напрыклад, лес каля могілак в. Крупка і Берзавода. Яго прарэзалі  і прачысцілі, а дровы і галлё аставілі. Безумоўна, паліць галлё цяпер, у сушу, нельга, але ж яго можна знесці ў адну кучу, далей ад могілак. А калі хто кіне акурак і ўзнікне пажар? Згараць жа і могілкі! Сюды ж на Радаўніцу прыязджаюць людзі з усяго былога СССР!

А дровы можна прывезці ў нашу сястрынскую бальніцу (яны там не лішнія), каб не ляжалі ў лесе і не гнілі. Тое ж можна сказаць і пра гадамі кінутыя шуркі дроў «пад Жэрдзінам». Няўжо мы такія багатыя, каб дровы гнілі ў лесе?! Зноў жа прывезлі б гэтыя дровы ў тую ж сястрынскую бальніцу. Там жа дажываюць свой век былыя даяркі, цялятніцы, паляводы, жыватнаводы, вельмі працавітыя людзі.

А колькі дроў валяецца каля самой бальніцы! Выразалі дзялянку недалёка — лепшае пабралі, вывезлі, а астатняе (цэлыя бярвенні) ляжыць амаль на дарозе да бальніцы. І колькі яно будзе ляжаць?!

Або возьмем тэрыторыю ад нашага дома да помніка загінуўшым воінам (недалёка ад гаража былога саўгаса). Дрэвы абрубілі, а галіны так гадамі і валяюцца вакол дрэва. Я доўга не магла зразумець, навошта  і хто гэта рабіў. Аказваецца, леснікам быў дадзены план па збору шышак сасны. Вось яны і прыдумалі такі спосаб дабычы. Як у той байцы Крылова «Свіння пад дубам»: «Мне не трэба дубы, а — жалуды». Помніце?!

Як адносіцца да лесу, нам трэба павучыцца ў японцаў. Яны ў нас купляюць дзялянку, самі яе выразаюць і ўсё вывозяць: і кару, і кожную галінку, і пні з каранямі. Усё гэта вывозяць да сябе, а дзялянку пераворваюць, барануюць і рыхтуюць да пасадкі новага лесу. А ў нас хіба так?!

Не толькі лес — наша багацце, але і вада. У гэтым мы, дзеці, упэўніліся яшчэ тады, калі хадзілі па ягады. Прыходзілася выціскаць воду з моху, каб пазбавіцца ад смагі. Нідзе не было вады ў лесе! Насталі такія часы і цяпер. Калодзежы летам стаяць без вады. Мы асушылі балоты, цяпер знішчаем і азёры. Возьмем хаця б возера ў вёсцы Крупка. Раней яно было візітнай карткай вёскі. Але гэта было тады, калі гаспадаром, уладальнікам яго быў Міхаіл Міхайлавіч Гусеў. Возера было дагледжана, добраўпарадкавана. Вучні хадзілі туды на экскурсіі, настаўнікі выязджалі на адпачынак. Можна было парыбачыць нават бясплатна (на вудачку). Рыба лавілася па 6-8 кілаграмаў адна! Міхаіл Гусеў заўсёды даваў ветэранам рыбу (па аднаму вялізнаму таўсталобіку!), а на дзень вёскі ў Буйнавічах ён варыў юшку для ўсіх з рыбы нашага возера.

Але прыйшоў новы гаспадар-прадпрымальнік. Вада знікла з возера. Знікла і рыба. Возера стала зарастаць травою. Цяпер яно наогул засталося без гаспадара.

Вельмі хацелася б, каб у возера з’явіўся сапраўдны гаспадар.

Тое ж засталося і з садам (плошча 25 га) у вёсцы Буйнавічы. Калі ў сада быў гаспадар (саўгас Буйнавічы), то ўсім нам было вельмі добра: пайшоў у кантору, выпісаў яблыкі, заплаціў, забраў яблыкі з саду. Быў вартаўнік. Без яго дазволу ніхто ў сад не ступаў. Яблыкі вазілі нават у Ленінград. Жыхар вёскі Буйнавічы Іван Рыгоравіч Малец  успамінаў, што яму за яблыкі (ён суправаджаў машыны з яблыкамі) далі ленінградцы дарэмна яловыя боты. Гэта быў у тыя гады дарагі падарунак.

Ды і яблыкі ж якія былі! Гэта і вялізныя антонаўкі розных сартоў, і цыганкі, і залаты штрыхель, і цукроўкі, і залаты ранет, і пепенкі, якія ляжалі да самай вясны. Куды тыя нашыя сёння пакупныя!

А цяпер туды, у той бок, дзе быў сад, балюча глядзець. Праўда, былі там і старыя яблыні, але ж у асноўным — маладыя.

Хто вінаваты ў тым, што саду няма? Мы ўсе разам прыклалі рукі да яго знішчэння. І тыя, хто вывозіў смецце ў сад і рабіў з яго смяцярнік,  і тыя, хто страсаў зусім зялёныя яблыкі на здачу, каб купіць віна, і тыя, хто бачыў усё гэта і не спыніў, і тыя, хто павінен быў шукаць іншае выйсце, чым закапаць сад. Не магло не быць іншага выйсця! Шмат можна знайсці апраўданняў і прычын, але душа, сэрца і розум не хочуць мірыцца з гэтым. Не можна растлумачыць нават самому сабе. У народзе яблыня лічыцца святым дрэвам. Ссекчы яблыню — вялікі грэх. А тут — 25 га! А чаму не папрасіць было дапамогі ў людзей?! Трэба было біць трывогу! Людзі б склаліся і нанялі б вартаўніка, нават і дапамаглі б агародзіць, зрабіць сховішча для яблык. А яшчэ можна было б раздаць сад па вуліцах, каб кожная даглядала свой участак. А тую частку, што бліжэй да школы, аддаць школе, напрыклад. А чаму б не правесці суботнік па ўборцы саду. Куды-куды, а ў сад людзі пайшлі б! Ды што ўжо гаварыць! Толькі сэрца вярэдзіць! Няма саду — няма  і праблем. Вось і ўсё тут.

Што ж мы аставім нашым нашчадкам? Няўжо вырубленыя ўшчэнт дубровы, бярэзнікі, асушаныя балоты, запусцелыя азёры, знішчаныя сады?! Мы ж не проста людзі:

Мы — тройчы дзеці ў вечным крузе:

Мы — дзеці роднае сям’і,

І  — дзеці Маці-Беларусі,

І — дзеці Матухны-Зямлі.

Таму ратуйма ўсё жывое і разам з ім — нашы душы ад чэрствасці, раўнадушша, сквапнасці, абыякавасці, жорсткасці.

Наталля ФІЦНЕР,
аг. Буйнавічы.

Если вы нашли ошибку, пожалуйста, выделите фрагмент текста и нажмите Ctrl+Enter.

Ответить

Войти с помощью: